Fort Kijkduin

Van Fort Morland naar Fort Kijkduin

Napoleon bezocht Huisduinen in 1811. Vanwege de strategische ligging wilde hij Den Helder ontwikkelen tot een belangrijke marinehaven. Fort Kijkduin maakte deel uit van het verdedigingsstelsel rond die haven. Jan Blanken Janszn. werkte mee aan de aanleg van de vestingwerken.

Het fort moest de kort daarvoor verplaatste marinehaven beschermen en kon oorspronkelijk meer dan 700 militairen huisvesten. Aanvankelijk droeg het de naam Fort Morland, naar de Franse militair François-Louis de Morlan. Na de stichting van het Koninkrijk der Nederlanden kreeg het in 1815 de naam Fort Kijkduin.

Acht overwelfde beuken achter dikke muren

De oorspronkelijke aanleg bestond uit een gemetseld reduit, twee zuidelijke bastions en een droge gracht. Het vierhoekige hoofdgebouw meet 64 bij 39 meter en is ongeveer 7 meter hoog. De noordelijke en zuidelijke muren zijn 3,5 meter dik, tegenover 0,9 meter aan de oost- en westkant.

Binnen bestaat het hoofdgebouw uit acht overwelfde ruimten, de beuken. De bakstenen muren versmallen naar boven en de hoeken zijn met natuurstenen blokken versterkt. Boven in de gevelbogen zitten kleine vierkante ventilatieopeningen met luiken. Aan de oostkant zijn vroegere schietopeningen later tot deuropeningen veranderd.

De oorspronkelijke toegang liep via een houten rolbrug aan de noordzijde. Die brug is verdwenen, maar inkepingen in het reduit en de tegenoverliggende grachtgalerij wijzen de plaats nog aan. De huidige inrit ligt aan de oostkant en doorsnijdt de contrescarpmuur.

Een vuurtoren, kruitmagazijn en observatiekoepel

In 1822 kreeg het fort een bakstenen vuurtoren van 22 meter hoog, ontworpen door Jan Valk, inspecteur van maritieme werken. Ook deze toren had schietopeningen. Hij werd in 1877 gesloopt en vervangen door de Lange Jaap.

De verdediging werd ondertussen uitgebreid. Aan de oostelijke grachtgalerij kwam in 1859 een kruitmagazijn met een gemetseld tongewelf. De ingang en vensters zijn voorzien van een natuurstenen omlijsting. Ten zuidoosten van het fort bleef een omstreeks 1880 aangelegde koffer bewaard: een verdedigingswerk met een ondergronds en een bovengronds deel, grotendeels onder aarde.

In 1897 kreeg het reduit een gepantserde observatiepost op een betonnen onderbouw op het dak. Schneider & Co. uit het Franse Le Creusot leverde de koepel. Kijkopeningen boden rondom zicht; onder de post lagen twee vertrekken voor het verwerken van waarnemingen en het telegraafverkeer.

Oorlogsgebruik en de versterking van de zeewering

Tijdens de mobilisatie van 1939 werd het fort op oorlogssterkte gebracht. Duitse troepen namen het in mei 1940 over en gebruikten het voor de artillerieopleiding van de marine. De bezetter legde er een kustbatterij aan en versterkte het dak met een metersdikke zandlaag en ongeveer 60 centimeter beton.

Ook de bescherming tegen de zee veranderde het complex. Vanaf 1970 werd de zeewering vernieuwd en verzwaard. Daarbij verdwenen de westelijke contrescarpmuur en andere verdedigingsonderdelen aan die zijde. Het reduit bleef intact. Een onvoltooide nieuwe fortaanleg ten zuiden van het bestaande complex verdween eveneens bij de dijkversterking in de jaren zeventig.

Museum in de beuken, aquarium in de gangen

De hoofdstructuur van Fort Kijkduin, met ommuring en bijgebouwen, is nog herkenbaar. Het complex is een rijksmonument en eigendom van Stichting Stelling Den Helder. Na een ingrijpende restauratie en verbouwing opende het in 1996 als museum en Noordzeeaquarium. Bij de restauratie van 2015 werden de omtrekken van de zuidelijke bastions op eigentijdse wijze teruggebracht en werd een deel van de grachtmuur hersteld.

In verschillende beuken vertelt het museum over ongeveer twee eeuwen militaire geschiedenis, waaronder de bouw van het fort en het soldatenleven. Het Noordzeeaquarium bevindt zich in het ondergrondse gangenstelsel. Een glazen tunnel voert door een aquarium; een tentoonstelling over zeezoogdieren bevat een potvisskelet.

Het fort, het museum en het aquarium zijn te bezichtigen. Vrijwilligers verzorgen rondleidingen en er is een audiotour beschikbaar. Ook de duinen met bewaard gebleven bunkers ten oosten van het fort kunnen worden verkend. Vanaf het terras kijk je uit op zee en de Grafelijkheidsduinen.