505
Twickel
Kasteel en havezate, zestiende eeuw · Hof van Twente
Deels te bezichtigen Tuinen en park toegankelijk; kasteel beperkt met rondleiding.
Twickel is een kasteel en havezate bij Delden, in de Overijsselse gemeente Hof van Twente. Het omgrachte huis vormt het middelpunt van een historische buitenplaats met 81 beschermde monumentonderdelen. De renaissancevoorgevel, de bewaarde zeventiende-eeuwse indeling en het landschapspark vertellen samen over eeuwen van bewoning en verandering.
Kenmerken
- omgracht hoofdgebouw, het hele huis ligt volledig in een gracht
- renaissancevoorgevel
- vierkante oosttoren
- schilddak met dakkapellen, bovenop het voorgebouw, met leien bedekt
- Type
- Kasteel en havezate
- Bouwperiode
- Vanaf midden zestiende eeuw, met latere uitbreidingen
- Functie nu
- Bewoond kasteel op een historisch landgoed
- Eigenaar
- Stichting Twickel
- Provincie
- Overijssel
- Gemeente
- Hof van Twente
- Rijksmonument
- nr. 507544
- Coördinaten
- 52.2664, 6.7150
Van huis Eysinck naar de drosten van Twente
De geschiedenis van Twickel begint in 1347, toen Herman van Twickelo het huis Eysinck bij Delden kocht. Dit huis was de voorloper van het huidige kasteel. Een vijftiende-eeuwse voorganger stond op de achterplaats; de fundamenten daarvan zijn eind jaren zeventig van de twintigste eeuw onderzocht.
De familie Van Twickelo bewoonde Twickel van de veertiende tot en met de zestiende eeuw. Herman II werd in 1392 drost van Twente. Dat ambt bleef tot het einde van de zestiende eeuw vrijwel onafgebroken verbonden aan opeenvolgende bewoners. Twickel was daardoor niet alleen een woonhuis, maar ook een plaats voor politieke besprekingen en officiële ontvangsten. Het huisarchief bewaart naast familiepapieren ook documenten over de geschiedenis van Twente.
De renaissancegevel van Van Raesfelt
In 1539 kwam Twickel in handen van de familie Van Raesfelt. Goossen van Raesfelt en Agnes van Twickelo gaven opdracht voor de zestiende-eeuwse nieuwbouw. De gevelsteen bij de hoofdingang draagt het jaartal 1551. De oudste bewaarde delen van het huidige kasteel stammen uit deze periode.
In de bakstenen voorgevel wisselen zandstenen banden en ornamenten elkaar af. Boven de ingang staan de wapens van Van Raesfelt en Van Twickelo. Adam en Eva flankeren de deur; hogerop zijn onder meer de Boom der Kennis met de slang en de aanbidding door de drie koningen uitgebeeld. Aan weerszijden van de ingang steken zandstenen erkers over twee verdiepingen uit. Samen dragen ze 24 adellijke kwartierwapens, die in 1881 zijn vernieuwd.
Galerijen van Jacob Roman en de noordtoren
Het kasteel ontstond in vier bouwfasen. De gebouwen rusten op een hoog zandstenen souterrain en omsluiten drie zijden van een binnenplaats. In de eerste helft van de zeventiende eeuw kwam de langgerekte zuidvleugel tot stand. Onder het balkon zit een poortje dat alleen via de gracht bereikbaar is. Daarlangs werd vee naar het onderhuis gebracht om te worden geslacht.
Onder de familie Van Wassenaer Obdam volgde in 1692 een uitbreiding naar ontwerp van Jacob Roman. Aan de achterzijde van het voorgebouw kwamen galerijen op twee niveaus en twee uitspringende hoekpaviljoens. Een steen met het familiewapen en het jaartal herinnert eraan. De noordvleugel en noordtoren werden in 1847 gebouwd naar ontwerp van Robert Hesketh.
Oude appartementen achter vernieuwde interieurs
De zeventiende-eeuwse verdeling in appartementen is grotendeels behouden. Aan de achterzijde lopen de beneden- en bovengalerij over de lengte van het huis. Jacob Roman ontwierp in 1692 de stucplafonds van de benedengalerij en het trappenhuis. In het noordwestelijke hoekpaviljoen bleef ook een houten wenteltrap uit die bouwfase bewaard.
Tussen 1896 en 1922 werd vrijwel de gehele interieurafwerking vernieuwd in historiserende Engelse en Franse stijlen. Oudere onderdelen kregen daarin een plaats. Zo bevat de Drostenkamer, ook Witte Zaal genoemd, een marmeren schouw uit Huis Portugal in Delft. De voorstelling van de tronende Minerva daarop werd in 1737 gemaakt door J.P. van Bauerscheit de Jonge. In het onderhuis bevinden zich de keuken en dienstvertrekken, met een keukenfornuis van omstreeks 1900.
Van geometrische tuin naar landschapspark
De oudste bekende tuin van Twickel dateert uit het midden van de zeventiende eeuw. Ten zuiden van het kasteel lagen geometrische plantvakken rond een houten lattenpiramide, met twee door loof overdekte wandelgangen. Begin achttiende eeuw volgden een baroktuin en vijvers achter het huis, in het verlengde van de hoofdas.
Aan het einde van die eeuw werd de baroktuin omgevormd tot landschapstuin. Jan David Zocher gaf paden en vijvers een vloeiender verloop; Eduard Petzold breidde het landschapspark tussen 1885 en 1891 uit. Bij de oranjerie ontwierp Hugo Poortman een formele tuin. De laatste barones voegde in de twintigste eeuw de Rotstuin toe. De citrusbomen van Twickel overwinteren in de oranjerie en behoren tot de Nederlandse Nationale Plantencollectie.
Een bewoond huis met toegankelijke tuinen
Stichting Twickel werd in 1953 opgericht om Twickel als natuurgebied en cultuurhistorisch monument te behouden. De laatste barones bepaalde dat het kasteel ook na haar dood bewoond moest blijven. Het is nog altijd een woonhuis en geen museum. De stichting is eigenaar en beheert het landgoed, met onder meer pachtboerderijen die herkenbaar zijn aan witte luiken met zwarte omlijstingen. Pachtopbrengsten dragen bij aan het onderhoud.
De tuinen en het park zijn toegankelijk voor bezoekers. Het kasteel zelf is niet vrij toegankelijk; het interieur kan beperkt met een rondleiding worden bezocht. Rond het huis worden bossen en velden als wandelgebied gebruikt. Door de bossen loopt het Marskramerpad, het plaatselijke traject van de Europese wandelroute E11.
Ligging
Bronnen: Wikidata; Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, monumentomschrijving nr. 507544 (CC BY 4.0). Tekst gecontroleerd op 10 november 2026.